اهداف و زمینه ها: بیابان زایی یکی از چالش های مهم دنیای امروز، به خصوص کشورهایی مثل ایران است که تحت تاثیر آب و هوای خشک و نیمه خشک قرار دارند. نخستین گام موثر و ضروری به منظور پیشگیری و کاهش سرعت بیابان زایی، شناسایی مناطق مستعد و عوامل موثر در ایجاد این پدیده است. این پژوهش با هدف ارزیابی شدت بیابان زایی در دشت کاشان با استفاده از مدل ایرانی انجام شد. روش شناسی: در این پژوهش مقایسه ای، پتانسیل بیابان زایی در دشت کاشان در سال های 1380 و 1394 با مدل ایرانی ارزیابی بیابان زایی مورد بررسی و مقایسه قرار گرفت. معیار های مورد استفاده در این مدل پوشش گیاهی و آب و هوا بودند. بر این اساس از داده های NDVI ماهواره لندست 7، پایگاه داده بارش CHIRPS و داده های تبخیر و تعرق پتانسیل ماهواره MODIS استفاده شد. یافته ها: در سال 1380، 1/3853کیلومترمربع از دشت کاشان دارای بیابان زایی متوسط و 8/3294کیلومترمربع دارای بیابان زایی شدید بود. در سال 1394، 2/1035کیلومترمربع از این دشت دارای بیابان زایی متوسط، 3/6019کیلومترمربع بیابان زایی شدید و 2/124کیلومترمربع بیابان زایی بسیار شدید داشت. نتیجه گیری: علاوه بر اینکه در سال 1394 کلاس بیابان زایی بسیار شدید در منطقه ایجاد شده است، وسعت مناطق دارای بیابان زایی شدید نیز گسترش قابل توجهی داشته است.

به منظور افزایش بازدهی و جلوگیری از هدر رفت سرمایه های محدود در طرح های مقابله با بیابان زایی، همواره نبود روشی که بتواند معیارها و راهکارهای مختلف را در نظر بگیرد و از آن میان بر مبنای ساختاری نظام مند و دیدگاه گروهی، راه حل های بهینه را ارائه دهد، مشهود بوده است. پژوهش حاضر با هدف ارائه روشی به منظور رتبه بندی راهبردهای بهینه مقابله با بیابان زایی در دشت یزد-خضرآباد در قالب مدل های تصمیم گیری چند معیاره با بهره گیری مدل لینمپ انجام گرفت. در این روش از طریق یافتن فاصله اقلیدوسی راهبردها با بهترین راهبرد، ارجح ترین راهبرد انتخاب شد، در این رابطه مسئله به یک مدل خطی ریاضی تبدیل شد، که پس از اجرای مدل در محیط نرم افزار لینگو، وزن هر راهبرد، فاصله از راهبرد ایده آل و راهبرد ایده آل برآورد شد. بر مبنای نتایج به دست آمده، از دیدگاه مدل ارزیابی لینمپ، بر مبنای ارجحیت پنج معیار نهایی نظرخواهی شده: تناسب و سازگاری با محیط زیست (C7)، تخریب منابع وخسارت محیطی و انسانی (C16)، منابع انسانی متخصص (C6)، ابزارهای علمی و فناوری (C5) و زمان (C2)، راهبردهای توسعه و احیاء پوشش گیاهی (A23) با فاصله 16/20، جلوگیری از تبدیل و تغییر نامناسب کاربری اراضی (A18) با فاصله 16/22، تعدیل در برداشت از منابع آب زیرزمینی (A31) با فاصله 16/35، به ترتیب به عنوان مهم ترین راهبردهای مقابله با بیابان زایی در منطقه تشخیص داده شد. نتایج پژوهش حاضر به مدیران مناطق بیابانی این امکان را می دهد که امکانات و سرمایه های محدود تخصیص یافته برای مهار بیابان زایی را به شیوه های درست و کارآمد به کارگیرند. بنابراین، نتایج رتبه بندی مذکور می تواند باعث افزایش میزان موفقیت اجرای طرح های بیابان زدایی و احیاء اراضی در منطقه مورد مطالعه شود.

منطقه شرق اصفهان و بویژه دشت های محدوده ورتون و سگزی از مناطق خشک کشور بشمار می آیند. نواحی یادشده به دلیل هموار بودن و وجود خاک های حساس به فرسایش، استعداد فراوانی برای بیابانی شدن دارند. برای بررسی شدت بیابان زایی منطقه دشت سگزی از مدل IMDPA بهره گیری شد. در این بررسی سه معیارآب، زمین و پوشش گیاهی مورد ارزیابی قرار گرفت و با توجه به شرایط منطقه برای هر معیار چندین شاخص در نظر گرفته شد. برپایه شاخص های گزینش شده برای هر معیار، از میانگین هندسی شاخص ها در هر معیار، نقشه کیفی معیار مورد نظر بدست آمد و در پایان از میانگین هندسی معیارها، نقشه شدت بیابان زایی تهیه شد. نقشه نهایی بیابان زایی بدست آمده نشان دهنده کلاس شدید و بسیار شدید روند بیابان زایی در منطقه می باشد. باتوجه به ارزیابی های صورت گرفته مشخص شد که معیار آب با میانگین وزنی 3.97 (کلاس خیلی شدید) بیشترین تاثیر را در بیابان زایی منطقه دارد. همچنین معیار زمین با میانگین وزنی 3.26 و معیار پوشش گیاهی با میانگین وزنی 3.12 هر دو در کلاس شدید بیابان زایی قرار دارند.

زمینه و هدف: بیابان زایی مسئله ای جهانی، با پیامدهای جدی برای تنوع زیستی، ایمنی محیط زیست، ریشه کنی فقر، ثبات اجتماعی-اقتصادی و توسعه پایدار در سراسر جهان می باشد. مناسب ترین روش برای تعیین شدت خطر بیابان زایی، استفاده از مدل های تجربی است. هدف از این پژوهش تعیین توزیع مکانی خطر بیابان زایی منطقه سبزوار با استفاده از مدل IMDPA و سیستم اطلاعات جغرافیایی است. روش بررسی: به منظور بررسی شدت بیابان زایی در منطقه سبزوار، از تمام معیارهای مدل IMDPA استفاده گردید. برای این منظور، ابتدا نقشه واحدهای کاری (رخساره های ژئومورفولوژی) با استفاده از نقشه های شیب، زمین شناسی، پوشش گیاهی، کاربری اراضی، تصاویر ماهواره ای لندست 5 و گوگل ارث در 4 واحد، 10 تیپ و 96 رخساره تهیه گردید. سپس در هر واحد کاری، با استفاده از مدل IMDPA شاخص ها ارزش دهی شد و از میانگین هندسی آن ها ارزش هر معیار تعیین گردید. ارزش هر گروه از میانگین هندسی معیارهای آن مشخص؛ و از میانگین هندسی ارزش گروه ها، نقشه شدت بیابان زایی منطقه به دست آمد. یافته ها: نتایج نشان داد، که معیارهای آب و آبیاری و فرسایش با میانگین وزنی 94/2 و 72/2 بیش ترین تأثیر را در بیابان زایی منطقه داشتند. منطقه سبزوار با استفاده از این مدل به دو کلاس متوسط (II) و شدید (IV) تقسیم شد، که بیش ترین سطح منطقه را کلاس متوسط (07/85 درصد) پوشش داد. بحث و نتیجه گیری: منطقه سبزوار از روند ژئومورفولوژیکی متنوعی از کوهستان تا پلایا برخوردار می باشد و تقسیم بندی آن به دو کلاس بیابان زایی نشان دهنده آسان گیری مدل IMDPA در تهیه نقشه خطر بیابان زایی است. دلیل این امر را می توان در شاخص های متنوع، میانگین هندسی و کلاس بندی نامتوازن جستجو کرد. نقشه خطر مذکور به همراه شاخص ها کلیدی مؤثر در بیابان زایی منطقه سبزوار می توانند در جهت مهار بیابان زایی و نیل به توسعه پایدار مورداستفاده برنامه ریزان قرار گیرند.

در این پژوهش با استفاده از روش ایرانی IMDPA، حساسیت اراضی منطقه سراوان به بیابان زایی ارزیابی و بررسی شده است. برای این منظور، پس از بررسی و ارزیابی های اولیه، چهار معیار اقلیم، پوشش گیاهی، خاک و فرسایش بادی به عنوان مهم ترین معیارهای موثر در بیابان زایی منطقه با شاخص های متفاوت در نظر گرفته شد. با استفاده از روش فوق، امتیازات هر شاخص در معیار مربوطه مشخص و ارزش هر معیار با محاسبه میانگین هندسی امتیاز شاخص های آن مشخص شد. پس از آن هر یک از معیارها به صورت لایه های اطلاعاتی وارد محیط GIS شدند. با روی همگذاری و تلفیق لایه های رستری معیارهای مذکور و محاسبه میانگین هندسی معیارها به کمک فرمول DM=(SI×WEI×VI×CLI)1.4 و تجزیه و تحلیل آن با استفاده از مدل IMDPA نقشه شدت بیابان زایی منطقه به دست آمد. نتایج حاصل از این ارزیابی نشان می دهد، 45.24 درصد منطقه از نظر درجه بیابان زایی در کلاس متوسط و 54.39 درصد آن در کلاس شدید قرار دارد و 0.37 درصد منطقه که شامل مناطق مسکونی بود، در هیچ کلاسی قرار نگرفت. معیار اقلیم با ارزش عددی 3.1، بیشترین تاثیر و معیار خاک با ارزش عددی 2.35، کمترین تاثیر را در بیابان زایی منطقه دارد. همچنین معیارهای پوشش گیاهی و فرسایش بادی به ترتیب با ارزش های عددی 2.62 و 2.87 شدت بیابان زایی شدید را نشان می دهد.

در این پژوهش با استفاده از روش ایرانی IMDPA که جدید ترین روش ارزیابی پتانسیل بیابان زایی در مناطق خشک و نیمه خشک می باشد، حساسیت اراضی دشت سیستان به بیابان زایی مورد ارزیابی و بررسی قرار گرفته است. برای این منظور پس از بررسی و ارزیابی های اولیه چهار معیار اقلیم، پوشش گیاهی، خاک و فرسایش بادی به عنوان مهم ترین معیارهای موثر در بیابان زایی منطقه با شاخص های متفاوت در نظر گرفته شد. با استفاده از روش فوق امتیازات هر شاخص در معیار مربوطه مشخص و ارزش هر معیار با محاسبه میانگین هندسی امتیاز شاخص های آن مشخص گردید و پس از آن هریک از معیارها به صورت لایه های اطلاعاتی وارد محیط GIS شدند. با روی هم گذاری و تلفیق لایه های رستری معیارهای مذکور و محاسبه میانگین هندسی معیارها به کمک فرمول DM= (SI×WEI× VI×CLI)1.4 و تجزیه و تحلیل آن با استفاده از مدل IMDPA نقشه شدت بیابان زایی منطقه بدست آمد. نتایج حاصل از این ارزیابی نشان می دهد 51.09 درصد منطقه از نظر درجه بیابان زایی در کلاس متوسط و 45.09 درصد آن در کلاس شدید قرار دارد و 3.82 درصد منطقه که شامل مناطق مسکونی و مخازن آب چاه نیمه ها بود در هیچ کلاسی قرار نگرفت. معیار فرسایش بادی با ارزش عددی 1.67 بیشترین تاثیر و معیار خاک با ارزش عددی 1.34 کمترین تاثیر را در بیابان زایی منطقه دارد.همچنین معیارهای پوشش گیاهی و اقلیم به ترتیب با ارزش های عددی 1.51 و 1.57 شدت بیابان زایی متوسط را نشان می دهد.

باد یکی از عوامل مهم فرسایش خاک در مناطق خشک و نیمه خشک محسوب میشود که به دلیل محدودیت پوشش گیاهی در این نواحی، قادر است بر اثر کاوش، ذرات قابل انتقال خاک را با خود حمل نموده و منجر به ایجاد فرسایش بادی گردد. فرسایش بادی از مهمترین فرآیندهای بیابانزایی در مناطق خشک و نیمه خشک محسوب میشود که در مدل های مختلف بیابانزایی به وفور مورد استفاده قرار می گیرد. از جمله مدلهای فوق میتوان به مدلهای FAO- و (UNEP (1 و (ICD (2 اشاره نمود که با وجود نواقصی که در هر یک از آنها موجود می باشد، همچنان یکی از مطرح ترین مدلهای بیابانزایی در خارج و داخل (ICD) کشور جهت برآورد شدت بیابان زایی می باشند. در این تحقیق با توجه به تجزیه و تحلیلی که بر روی دو روش فوق انجام شد، سعی شد تا شاخصها و زیر شاخصهای موثر در معیار فرسایش بادی و عوامل انسانی و محیطی بالقوه آن شناسایی و مناسبترین آنها انتخاب شوند تا در نهایت با توجه به ارزش عددی که به هر یک از این پارامترها داده می شود بتوان شدت بیابان زایی منطقه را با مد نظر قرار دادن فرسایش بادی در قالب یک مدل بیابان زایی تعیین نمود. در این رابطه پس از تعیین واحدهای کاری (رخسارههای ژئومورفولوژی) تمامی شاخصها و زیر شاخصها در هر یک از آنها و سپس در کل منطقه مورد بررسی و ارزیابی قرار گرفتند که در نتیجه آن کل منطقه مورد مطالعه (901.29 کیلومتر مربع) در کلاس متوسط شدت بیابان زایی از نظر فرسایش بادی قرار گرفت.

بیابان زایی نتیجه یک سری فرایندهای مهمی است که دو عامل تغییرات اقلیمی و فعالیت های بشری جزء مهمترین این فرایندها می باشند. مناطق خشک و نیمه خشک سطح وسیعی از کشور را اشغال می کنند. منطقه سیستان به عنوان نمونه ای بارز از مناطق بیابانی کشور می باشد و فرسایش بادی از مهمترین عوامل تخریب و هدررفت خاک در این منطقه به حساب می آید، از این رو، پهنه بندی خطر بیابان زایی با استفاده از دو مدل ICD و مدل ESAs مورد ارزیابی قرار گیرد. برای این کار ابتدا عوامل موثر بر فرایند بیابان زایی با توجه به شرایط منطقه شناسایی شده و با استفاده از جداول مربوطه مورد ارزیابی قرار گرفته است. با توجه به شرایط منطقه، مشخص شده که چهار عامل پوشش گیاهی، خاک، اقلیم و مدیریت کاربری اراضی از جمله عوامل اصلی موثر بر این فرایند می باشند. نتایج بدست آمده از دو روش ارزیابی انجام شده نشان می دهد که روش ICD شدت بیابان زایی منطقه را در چهار طبقه آرام (625.6 هکتار معادل 13 درصد کل منطقه)، متوسط (1502.7 هکتار معادل 32 درصد از کل منطقه)، زیاد (1962.3 هکتار معادل 40.7 درصد کل منطقه) و طبقه شدید (/730 هکتار معادل 15.2 درصد کل منطقه) طبقه بندی کرده و روش ESAs منطقه مورد مطالعه را فقط در طبقه بحرانی قرار داده است. بطوری که 68 درصد از منطقه در زیر طبقه بحرانی شدید C3، کمتر از 1 درصد از منطقه در طبقه بحرانی متوسط C2 و 31 درصد از منطقه در زیر طبقه بحرانی کم C1 قرار دارد. با توجه به شرایط منطقه نتایج ارائه شده در روش ICD که در بالا ذکر شده اند چندان با واقعیت مطابقت نداشته زیرا در این روش محدوده هایی از منطقه در طبقه های غیر حساس یا آرام طبقه بندی شده اند. اما همانطور که مشخص است و در منطقه مورد مطالعه قابل مشاهده می باشد، در نقشه تهیه شده از روش ESAs، منطقه کاملا در زیرطبقه های بحرانی طبقه بندی شده و با شرایط طبیعی منطقه کاملا مطابقت دارد.